Ilk Çag Medeniyetleri

[j@nİk]

ÇIN MEDENIYETI:



 



Sülalelerce yönetilir. Çin’de iki türlü mimari gelismistir. Askeri mimari (Çin Seddi), Dini mimari (Budist tapinaklari). Çinicilik, porselen, seramik gibi sanatlar, maden az oldugu için gelismistir. Matbaa, kâgit, barut, pusula, çini mürekkep, ilk kez Çin’de bulunmustur. Budizm, Taoizm, Konfüçyüs, Maniheizm gibi dinler yaygindir. Çin’de tarih yaziciligi gelismistir. Türkler hakkinda ilk bilgiler Çin kaynaklarinda mevcuttur.



 



 



 



         HINT MEDENIYETI:



 



Hindistan’da güçlü bir devlet, önemli bir medeniyet ve bir millet anlayisi olusmamistir.



 



Sebepleri:



 



*        Çok degisik din, dil irk, mezhep vs.’den insanlarin bulunmasi.



*        Iklimin çok sicak olmasi.



*        Kast sistemi (Dünyanin en kati sinif farkliligi), Brahmanlar (din adamlari), Kisatriyalar (asiller), Vaysiyalar (esnaf, tüccar, çiftçi), Südralar (köylüler, isçiler; paryalar [köleler]).



 



Not: Hindistan’da Veda dini, Brahmanizm, Budizm, Taoizm, Konfüçyüs, Mani Hinduizm gibi dinler görülür.



 



         ISKIT MEDENIYETI (SAKA) :



 



Önce Orta Asya’da görülen Iskitler, Karadeniz’in kuzeyindeki bozkirlara gelerek yerlesmislerdir. Atli göçebe yasamislar, hayvancilikla ugrasmislardir. Alper Tunga ve Su adli destanlari vardir. Anadolu’ya kadar akinlarda bulunmuslardir. Bilinen ilk Türk toplulugudur.



 



         MEZOPOTAMYA MEDENIYETLERI



 



*        Güneydogu Anadolu Toroslari’ndan baslayarak Basra Körfezi’ne dökülen Firat ile Dicle Nehirleri arasindan kalan bölgeye Mezopotamya denir.



*        Mezopotamya medeniyeti, basta Anadolu, Ege ve Misir medeniyetleri olmak üzere birçok medeniyeti etkilemistir.



 



 



         SÜMERLER:



 



*        Orta Asya kökenlidirler. M.Ö. 4000 yilinda güney Mezopotamya’ya gelmislerdir.



*        Sehir devletleri halinde yasamislardir. (Ur, Uruk, Kis, Lagas, Nippur)



*        Rahip – Kral özelligi görülür.



*        Çok tanrili inanç vardir, ahiret inançlari zayiftir.



*        Ziggurat denilen çok katli, çok amaçli tapinaklari vardir.



*        M.Ö. 3000 yilinda çivi yazisini bulmus ve tarihi çaglari baslatmislardir.



*        Urgakina kanunlari tarihte bilinen ilk yazili kanunlardir. (Bilinen ilk hukuk devleti Sümerler).



 



*        Kanunlar hafiftir ve fidye esasi vardir.



*        Gilgamis, Yaratilis, Tufan gibi dini nitelikli destanlari vardir.



*        Herkes askerdir.



*        Tas olmadigi için kalici mimari eserleri yoktur.



*        Astronomi, takvim, matematik gelismistir.



 



 



 



         AKADLAR:



 



*        Sami kökenlidirler.



*        Akade adli baskentleri vardir. (Tarihte bilinen ilk merkezi devlet veya imparatorluktur.)



*        Ilk düzenli ordu Akadlar’da görülür.



*        Tarim gelismistir. Su kanallari yapmislardir.



*        Zafer aniti ve Agade tapinaklari mimari eserleridir.



 



 



 



           BABILLER:



 



*        Sami kökenlidirler. Baskent Babillion’dur.



*        Hammurabi kanunlari ilk anayasa niteligindeki kanunlardir.



*        Daha serttir ve “kisas”a dayalidir.



*        Hammurabi kanunlari, Mezopotamya’nin Samilestirilmesini amaçlar.



*        Rahip-Kral özelligine son vermis, ilk dünyevi devlet, ilk mutlak kralligi kurmustur.



*        Yahudiler, II. Babil devleti zamaninda sürgün edilmistir.



*        Babil Asma Bahçeleri ve Babil Kulesi meshurdur.



 



 



 



         ASURLAR:



 



*        Merkez Ninova’dir.



*        Kuzey Mezopotamya’da kurulmustur. Bölge tarima elverisli olmadigi için ticaretle ugrasmislardir.



*        Anadolu’nun içlerine kadar (Kayseri – Kültepe) gelmisler, koloniler kurmuslar ve burada çivi yazili tabletler birakmislardir.



*        Anadolu’da tarihi çaglari baslatan ve ilk yaziyi getiren Asurlar’dir.



*        Ilk sömürge imparatorlugudur.



*        Asur kanunlari çok sert ve vahsidir.



 



*        Ilk kütüphane Ninova’da kurulmustur.



 



 



         ELAMLAR:



 



Baskentleri Sus’tur. Sami kökenlidirler. Önemli bir varlik ortaya koyamamislardir.



 



 



 



         IRAN MEDENIYETI:



 



*        Iran’da ilk Partlar, sonra Medler yasamistir. M.Ö. 6. y.y.’da Persler Medler’i yikmislardir.



*        Çok büyük bir imparatorluk kurmuslardir. (Indus Nehri’nden Ege Denizi’ne, Kafkaslardan Basra Körfezi’ne kadar)



*        Ülkeyi “satraplik” denilen eyaletlere ayirmislardir.



*        Ticaret gelismistir. (Ticaret yollari üzerinde olduklari için)



*        Tarihte bilinen ilk posta teskilatini kurmuslardir.



 



*        Zerdüstlük dini (atesperest) hâkimdir.



*        Büyük Iskender son vermistir.



 



         IBRANI MEDENIYETI:



 



*        Sami kökenlidirler merkezleri Kudüs’tür.



*        Dinleri Museviliktir. (Milli bir din). Tanrilarina Yahova, kitaplarina Tevrat denir.



*        Bilinen ilk tek tanrili dindir. Hz. Süleyman zamaninda büyük bir devlet haline gelmislerdir. Babiller zamaninda baslayan sürgün hayatlari birkaç bin yil devam etmistir.



*        Hz. Süleyman Mabedi önemli eserlerindendir.



 



         FENIKE MEDENIYETI



 



*        Sami kökenlidirler.



*        Kurulduklari bölge Lübnan çevresidir.



*        Tarimdan ziyade denizcilik ve deniz ticaretinde gelisip koloniler kurmuslardir.



*        Sehir devletleri halinde yasamislardir. (Sidon, Biblos, Sayda, Sur)



*        Kolonilerine sadece ekonomik amaçlarla gittikleri için uzun süre tutunamamislardir.



*        Alfabeyi (harf yazisi) ilk kez Fenikeliler bulmustur. (Daha sonra Iyon, Yunan ve Romalilar gelistirmistir, Latin Alfabesi olusmustur.)



 



 



         MISIR MEDENIYETI:



 



*        Kapali bir bölge oldugu ve toplumun tutuculugundan dolayi çevreden fazla etkilenmemisler, bu yüzden tarih öncesi dönemleri sirasiyla yasan tek toplumdur.



*        Önceleri Nom (veya Nomos) denilen sehir devletleri vardir. Sonralari merkezi krallik gerçeklesmistir.



*        Degisik hanedanlar yönetime hâkimdir.



*        Firavunlar tanri – Kral özelligi gösterirler. (Bu özelliklerinden dolayi hukuk sistemi gelismemistir.)



*        Çok tanrili dinler görülür.



 



*        Ilk vezirlik (kâtip) sistemi Misirlilarda görülür.



*        Ahiret inanci kuvvetlidir. Bu nedenle mumyacilik ve anit-mezar (piramit) yapimi gelismistir.



*        Tip, eczacilik, kimya, matematik, geometri, takvim, hiyeroglif (resim yazisi) gelismistir.



*        M.Ö. 1280’de Hititler ile yaptiklari ve Suriye’yi paylastiklari “Kades Antlasmasi” bilinen ilk dostluk ve ittifak, ayni zamanda ilk yazili antlasmadir.



 



*        Keops, Kefren önemli piramitlerdir.



 



 



 



         ANADOLU MEDENIYETLERI:



 



*        Anadolu’da yontma tas dönemini aydinlatan ilk kalintilar Antalya’da Karain ve Beldibi magaralarinda bulunmustur.



*        Cilalitas dönemini aydinlatan eserlere ise Konya-Çatalhöyük, Burdur-Hacilarda rastlanir.



*        Önemli yerlesim yerleri olarak Kayseri –Kültepe, Çanakkale-Truva, Yozgat-Alisar sayilabilir.



 



HITITLER (ETILER) :



 



*        Anadolu medeniyetinin temelini olustururlar.



*        M.Ö. 2 bin yilinda Anadolu’da Kizilirmak çevresine yerlesmislerdir.



*        Sehir devletlerinden merkezi kralliga geçmislerdir.



*        Merkez Hattusas’tir. (Çorum – Bogazköy).



*        Hükümdarlar rahip-kral özelligi gösterirler.



*        Tavananna denilen kraliçe yönetimde etkilidir.



*        Soylulardan olusan “Pankus Meclisi” önemli kararlarin alinmasinda etkilidir. (Mesrutiyet rejiminin ilk örnegi.)



 



*        Çok tanrili din vardir. Bu dönemde Anadolu’ya “Bin tanri ili” denir. Ahiret inançlari zayiftir.



*        Aile hukuku gelismistir. (Medeni hukukun temelini atmislar.)



         Çivi ve resim yazilarini kullanmislardir. (Anadolu’da tarihi çaglar Asurlar’in yaziyi gelistirmesiyle baslar.)



*        Frigyalilar tarafindan yikilmislardir.



*        Anadolu’da demir çagini baslatmislardir.



*        Yilliklar (Anal) tutmalari ile tarih yaziciligini baslatmislardir.



 



*        Ivriz ve Yazilikaya Kabartmalari önemli eserlerindendir.



 



FRIGYALILAR



 



*        Merkez Gordion’dur. (Ankara – Polatli) Bir iç bati Anadolu medeniyetidir.



*        Tarim çok önemli oldugu için tarima dayali cezalar çok agirdir.



*        Kuyumculuk, önemli ticaret yollari üzerinde olmalari nedeniyle gelismistir.



*        Müzik, kaya mimarisi ve dokuma alanlarinda ilerlemislerdir. (Tapates adiyla bilinen hali ve kilimler)



*        Kimmerler son vermistir.



*        Kibele tapinaklari, Midas’in mezari önemli eserleridir.



 



URARTULAR:



 



*        Baskent Tuspa (Van)’dir.



*        Tarim ve hayvancilik gelismistir. (Su kanallari yapmislardir.)



*        Ilk barajlari yapmislardir.



*        Ahiret inanci vardir.



*        Madencilik gelismistir.



*        Ev seklinde mezarlar vardir.



*        Medler ortadan kaldirmistir.



 



LIDYALILAR:



 



*        Sard merkezli bir Bati Anadolu medeniyetidir.



*        Kral Yolu denilen Efes – Ninova arasindaki ticaret yolu, Dogu – Bati arasinda ticaretin ve kültürel etkilesimin hizlanmasini saglamistir.



*        Ilk parayi kullanan Lidyalilar’dir.  (M.Ö.) 700



*        Parali askerleri vardir. Orduya önem vermemeleri çabuk yikilmalarinda etkilidir.



 



IYONYALILAR (AKALAR) :



 



*        Akalar tarafindan M.Ö. 1200’de Bati Anadolu’da olusturulan bir medeniyettir.



*        Sehir devletleri halinde yasamislardir. (Izmir, Efes, Milet, Foça)



*        Ticaret yollarinin bitis noktasinda bulunmalari, tarim ve deniz ticareti sayesinde zenginlesmeleri sonucunda kültürel ve bilim yönüyle Anadolu medeniyetlerinin en gelismisini olusturmuslardir.



*        Koloniler kurmuslar ve kolonilerine yerlesme amaciyla gitmislerdir.



*        Sehir devletleri halinde yasamalari, bilim adamlarinin yetismesine uygun özgür düsünce ortamina zemin hazirlamistir.



 



*        Tipta Hipokrat, tarihte Heredot, felsefede Diyojen, matematikte Pisagor, Tales gibi bilim adamlari yetismistir.



*        Insan seklinde düsündükleri çok tanrili din anlayisi vardir.



*        Persler tarafindan Iyonyalilara son verilmistir.



*        Mimaride Iyon nizamini gelistirmislerdir. (Örnek: Efes harabeleri)



 



 



 



 



EGE MEDENIYETLERI



 



 



 



            GIRIT MEDENIYETI:



 



*        Ege medeniyetlerinin temelini olusturmuslardir.



*        Ilk denizciler Giritliler’dir.



*        Mimaride gelismisler, çok katli saraylar yapmislardir. (Knossos).



*        M.Ö. 1400’lerde Aka (Miken), M.Ö. 1200’de Dor istilasina ugramislardir.



 



MIKEN MEDENIYETI:



 



*        M.Ö. 2000’de Akalar tarafindan kurulmustur.



*        Savasçi bir toplumdur.



*        Mora yarimadasi, Yunanistan, Girit ve Kibris’i isgal etmislerdir.



*        Deniz ticaretinde gelismislerdir.



*        Kuyu mezarlari önemli eserleridir.



*        Bogazlarin hâkimiyeti için Truvalilarla yaptiklari savaslar (Truva Savaslari) meshurdur.



 



YUNAN MEDENIYETI:



 



*        M.Ö. 1200 yilinda Dorlar tarafindan kurulmustur.



*        “ Polis” denilen sehir devletleri halinde yasamislardir.



*        Atina, Tebai, Korint, Sparta, Larissa gibi sehir devletleri vardir.



*        Polislerin basinda “Tiran” denilen krallar vardir.



*        Denizcilikte ilerlemisler ve kolonicilik faaliyetlerinde bulunmuslardir. (Yerlesme amaciyla gitmislerdir.)



*        Basta Zeus olmak üzere Olympos daginda oturan tanrilari adina düzenledikleri yarismalar olimpiyatlarin temelini olusturmustur.



 



*        Felsefede Aristo, Eflatun, edebiyatta Homeros (Ilyada ve Odisse), tarihte, Tukitides önemli bilim adamlaridir.



*        Alfabe ve takvime katkida bulunmuslardir.



*        Atina’da sinif farkliliklarindan dogan huzursuzluklari gidermek amaciyla yapilan Dragon, Solon ve Klistenes kanunlari Atina’yi “



Demokrasinin besigi” yapmistir.



 



HELLEN MEDENIYETI:



 



*        Makedonyali Iskender, Iyonya sehir devletlerini Pers istilasindan kurtarmak için M.Ö. 334 yilinda Dogu (Asya) seferine çikar.



 



Seferine Sonuçlari:



 



*        Anadolu, Iran, Mezopotamya ve Misir ele geçirilerek Perslere son verilmistir.



*        Dogu ve bati kültürünün karismasiyla “Helenizm” dogmustur.



*        Dogu – Bati ticareti ve kültürel etkilesimi artmistir.



*        Önemli kültür ve ticaret merkezleri kurulmustur. (Iskenderiye, Iskenderun)



*        Dogu’nun dini anlayisindan etkilenilmistir. (rahip-kral)



*        Helenizm medeniyetinin dogmasinda Yunan, Anadolu, Iran, Mezopotamya ve Misir medeniyetlerinin etkisi olmustur.



 



*        Helenizm, Roma ve Islam medeniyetini etkilemistir.



*        Iskender’in ölümünden sonra ülke Makedonya, Asya ve Misir kralliklari olmak üzere üçe ayrilmistir.



*        Asya Kralligi’nin egemen oldugu Anadolu’da ayni zamanla yeni kralliklar ortaya çikti. (Biitanya, Bergama, Kapadokya ve Pontus kralliklari.)



*        Bergama’daki Zeus Tapinagi ve Asklepion Saglik Merkezi önemli gelismelerdendir.



 



ROMA MEDENIYETI:



 



*        Roma’da; krallik, cumhuriyet ve imparatorluk devirleri görülür.



*        Sinif farkliliklari vardir. Patriciler (Asiller), Plepler (vatandas), Köleler.



*        Günümüz Avrupa hukukunun temelini 12 Levha Kanunlari olusturur.



*        Latin alfabesi ve Miladi Takvim’e son seklini vermislerdir.



*        Lejyon denilen parali, disiplinli ordulari vardir.



*        Önceleri tarim yaygin iken, Akdeniz havzasini ele geçirmeleri ile ticaret gelismistir. Kartaca ile yaklasik yüzyil süren Pön Savaslari yapilmistir.



 



*        Çok tanrili inanç vardir.



*        MS. 313’te Milano Fermani ile Hiristiyanlik serbest birakilmistir.



*        Çiçero (Hitabet), Tilus, Takitus (Tarih) önemli ilmi sahsiyetlerdir.



*        Istanbul’da; Ayasofya, Bozdogan Kemeri, Yerebatan Sarayi, Çemberlitas, Ankara’da Agustus Tapinagi, Roma Hamami, Antalya’da; Aspendos Tiyatrosu, Nigde’de Roma Havuzu gibi eserler birakmislar, mimaride çok gelismislerdir.



*        395’te Kavimler göçü sonucu Dogu – Bati diye ikiye ayrilmislardir.



 



*        476’da Bati Roma, 1453’te Dogu Roma yikilmistir.